ضرورت شناخت موضوعات احکام
شناخت موضوعات احکام، یکی از مباحث کلیدی فقه است که بر لزوم تشخیص دقیق مصادیق موضوعات شرعی برای استنباط صحیح احکام تأکید دارد. فقها و مراجع تقلید، از ابتدای دوران فقاهت تا کنون این شناخت را شرط اساسی اجتهاد و فتوا در مسائل فقهی مخصوصا مسائل نوپدید میدانند و بسیاری از اختلافات فقهی را ناشی از نقص در موضوعشناسی برمیشمارند.[۱]
مفهومشناسی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
شناخت موضوعات احکام در فقه، فرآیندی است که فقیه برای تطبیق احکام شرعی بر مصادیق واقعی و متغیر موضوعات از آن بهره میبرد. رابطه موضوع و حکم، مانند سبب و مسبب است و بدون شناخت دقیق موضوع، استنباط حکم ممکن نیست. فقهای شیعه بر ضرورت این شناخت، به ویژه در مسائل مستحدثه و متناسب با نیازهای جامعه، تأکید فراوان کردهاند. این مقاله به بررسی ضرورت موضوعشناسی از دیدگاه فقها و علمای معاصر میپردازد.
رابطه موضوع و حکم[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در اصول فقه، موضوعات احکام نقش سبب را برای تحقق حکم ایفا میکنند. بنابراین، شناخت موضوعات برای استنباط درست احکام ضروری است و هیچ فقیه یا اصولی در اصل آن تردید ندارد، هرچند در قلمرو آن اختلافاتی وجود دارد.[۲]
علامه حلی، فقیه برجسته شیعه، توانایی استنباط حکم در مسائل جدید را از شرایط فتوا دادن میداند که متفرع بر شناخت موضوعات نو است.[۳] شک در حکم اغلب ناشی از شک در موضوع است، لذا موضوعشناسی پایه استنباط صحیح به شمار میرود.
دیدگاه فقها و مراجع معاصر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
فقها بر لزوم آگاهی مجتهد از مسائل زمانه و موضوعات روز تأکید کردهاند:
امام خمینی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
ایشان مجتهد را موظف به اطلاع از مسائل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه میدانند. به گفته ایشان: «مجتهد باید به مسائل زمان خود اطلاع داشته باشد... آشنایی به روش برخورد با حیلهها و تزویرها، فرهنگ حاکم بر جهان، داشتن بصیرت و دید اقتصادی... از ویژگیهای یک مجتهد جامع است.»[۴]
مرتضی مطهری[ویرایش | ویرایش مبدأ]
ایشان استدلال میکنند که جهانبینی و آگاهی مجتهد بر موضوعات، بر فتواها تأثیرگذار است: «فقیه باید نسبت به موضوعاتی که برای آن موضوعات فتوا صادر میکند، احاطه کامل داشته باشد... فتوای دهاتی بوی دهاتی میدهد و فتوای شهری بوی شهری.»[۵]
سید علی خامنهای[ویرایش | ویرایش مبدأ]
با پیشرفت علم و فناوری، موضوعات فقهی افزایش یافته و شناخت آنها ضروری است: «شناخت موضوعی آنها و تحقیق و تدقیق لازم برای تطبیق موضوع با عناوین کلی در فقه... کاری مهم و راهی دراز است.»[۶]
تأکیدات اخیر فقیهان[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در سالهای اخیر، مراجع تقلید موضوعشناسی را هموزن استنباط حکم دانسته و بسیاری اختلافات فتوایی را به نقص در آن نسبت میدهند. آیتالله مکارم شیرازی: «پنجاه درصد حل مسائل، شناخت صحیح موضوع است.»[۷]
آیتالله مظاهری: «ما از طهارت تا دیات به هر کتابی که برسیم، موضوعشناسی میخواهیم... ۸۰ درصد [اختلافات] موضوعشناسی است... اگر موضوع معلوم شود، این اختلافات از بین میرود.»[۸]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ کاشف الغطاء، جعفر، کشف الغطاء، ج۲، ص۲۱۲.
- ↑ کاشف الغطاء، جعفر، کشف الغطاء، ج۲، ص۲۱۲.
- ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الأحکام، ج۱، ص۵۲۶.
- ↑ خمینی، سید روح الله، صحیفه نور، ج۲۱، ص۹۸.
- ↑ مطهری، مرتضی، ده گفتار، ص۱۲۹.
- ↑ پیام به نخستین کنگرهی علمی تخصصی دائرةالمعارف فقه اسلامی، پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتاللهالعظمی سيدعلی خامنهای.
- ↑ بیات، حجت الله؛ موضوعشناسی از منظر مراجع، فقها و علمای معاصر؛ ص۴۴.
- ↑ بیات، حجت الله؛ موضوعشناسی از منظر مراجع، فقها و علمای معاصر؛ ص۴۴.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- بیات، حجتالله، موضوعشناسی فقهی از منظر مراجع و علمای معاصر، مرکز موضوعشناسی، قم، ۱۴۰۱ش.
- حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الأحـکام فی معرفة الحلال و الحرام، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۳ق.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، مجموعه رهنمودهای امام خمینی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، سروش، تهران، ۱۳۶۹ش.
- کاشف الغطاء، جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، تحقیق: عباس تبریزیان، محمد رضا ذاکری و عبد الحلیم حلی، دفتر تبلیغات اسامی، قم، ۱۴۲۲ق.
- مطهری، مرتضی، ده گفتار، چاپ هجدهم، نشر صدرا، تهران، ۱۳۸۲ش.
- پیام به نخستین کنگرهی علمی تخصصی دائرةالمعارف فقه اسلامی، پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتاللهالعظمی سيدعلی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۷۲ش، تاریخ بازدید: ۲۱ آذر ۱۴۰۴ش.